بانک ژن منابع طبیعی در آینه مطبوعات

قبول سرپرستي يك بذر براي نجات يك گونه گياهي
فراخوان بانك ژن منابع طبيعي ايران براي مشاركت در بزرگترين طرح حفاظت محيط زيست

نويسنده: مژگان جمشيدي

هر فرد با پرداخت ۳۰ هزار تومان مي تواند براي مراقبت از بذر يک گياه در خطر انقراض از آينده طبيعت ايران حمايت کند
همزمان با اعلام دفتر حفظ ذخاير ژني سازمان حفاظت محيط زيست، مبني بر تهديد بيش از ۲۴۰۰ گونه گياهي و روند رو به رشد نابودي جنگل ها و مراتع کشور در يک دهه اخير، بانک ژن منابع طبيعي ايران مستقر در بزرگترين و معتبرترين مرکز علمي و تحقيقاتي منابع طبيعي ايران با اعلام فراخواني ملي، مردم و مسئولان را به مشارکت مالي در بزرگترين پروژه حفاظت از تنوع زيستي کشور و قبول سرپرستي بذر گياهان به منظور نجات گونه هاي گياهي کشور دعوت کرد. پروژه حفظ ذخاير ژني گياهي ايران که اکنون از اعتباري معادل يک ميليارد تومان در سال برخوردار است حالاتصميم گرفته به سبک و سياق برجسته ترين باغ هاي گياه شناسي جهان همچون بانک بذر باغ کيو در لندن و بانک بذر باغ گياه شناسي نيويورک، مردم را به مشارکت در حفظ اندوخته هاي گياهي و تنوع زيستي کشور دعوت کند، تجربه اي که سال هاست بسياري از باغ هاي گياه شناسي جهان، آن را آزموده اند و به سبب مشارکت گسترده مردم با اين گونه باغ ها در قبول سرپرستي بذرهاي جمع آوري شده از طبيعت، پشتوانه خوبي براي حفظ ذخاير ژني شان ايجاد کرده اند.
در زيست بوم هاي ايران حدود ۸۰۰۰ گونه گياهي تاکنون ثبت و شناسايي شده که اين رقم معادل ۸۰ درصد کل گونه هاي گياهي قاره اروپا است. اما روند رو به رشد تخريب جنگل ها و مراتع و کوهستان هاي کشور اکنون به جايي رسيده که به گفته حميد گشتاسب ميگوني، مدير کل دفتر امور مناطق و زيستگاه هاي سازمان حفاظت محيط زيست، در هر ثانيه حدود ۳۵۰ متر مربع از وسعت جنگل ها و مراتع کشور کاسته مي شود. تغيير کاربري گسترده اراضي جنگلي و مرتعي به کشاورزي و ويلاسازي، اجراي پروژه هاي بزرگ عمراني بدون رعايت قوانين و ملاحظات محيط زيستي، چراي بي رويه دام در تمامي رويشگاه ها، تغيير اقليم و بهره برداري بيش از حد و بي ضابطه مردم از گياهان و گل هاي وحشي،دارويي و خوراکي در مراتع و کوهستان ها اکنون وضعيت پوشش گياهي را به مرحله اي رسانده که بر اساس اعلام سازمان حفاظت محيط زيست هر روز حدود ۳۰ ميليون مترمربع (معادل ۳۰۲۴ هکتار) از زيستگاه هاي ايران به دلايل گوناگون نابود مي شود. بدين ترتيب تا پايان هر سال رقمي معادل يک ميليون و ۱۰۴ هزار هکتار (معادل ۱۱ ميليارد و ۴۰ ميليون مترمربع) از جنگل ها و مراتع کشور تخريب مي شود. اگر وضع به همين منوال پيش رود و آهنگ تخريب طبيعت ايران بيش از اين شدت نگيرد تا ۲۰ سال آينده حدود ۲۵ ميليون هکتار از بهترين رويشگاه هاي مرتعي و جنگلي ايران نابود شده است. اين در حالي است که به گفته گشتاسب ميگوني در تمامي ۴۰ سال گذشته سطح جنگل هاي ايران از ۱۸ ميليون هکتار به ۱۲ ميليون هکتار تنزل يافته و حالادر يک دهه اخير سرعت تخريب شدت يافته است.
به موازات محو شدن بسياري از اکوسيستم هاي طبيعي کشور که اکنون بيش از يک ميليون و ۲۰۰ هزار هکتار آن در زاگرس در ۵ سال گذشته نابود شده، بسياري از گونه هاي گياهي ايران در حال ناپديد شدن و منقرض شدن هستند. پروين صالحي، رئيس بانک ژن منابع طبيعي ايران در گفت و گو با «ايران» مي گويد: کارشناسان ما وقتي براي جمع آوري بذر برخي گياهان به مناطق مورد نظري که پيشتر، برجسته ترين گياه شناسان ايراني و اروپايي اعلام کرده بودند، مي روند متاسفانه باوجود جست و جوهاي گسترده ميداني برخي گونه ها را ديگر نمي يابند و اين نشان مي دهد روند نابودي برخي گونه ها شدت گرفته در حالي که پيشتر اين گونه ها در مناطقي خاص ديده و نشانه گذاري شده بود اما حالاچراي دام و بهره برداري هاي غير اصولي اينقدر زياد شده که ديگر چيزي از گياهان باقي نگذاشته است.
رئيس بانک ژن منابع طبيعي ايران که مسئوليت جمع آوري و نگهداري بذر گياهان کشور را در باغ ملي گياه شناسي ايران و موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور بر عهده دارد مي گويد: بانک ژن منابع طبيعي در موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور از سال ۱۳۷۳ به عنوان تنها نماينده دولت، حفاظت از بذر گونه هاي گياهي را بر عهده گرفته است. در طول ۲۰ سال فعاليت اين بانک ژن، بيش از ۴۵۰۰۰ نمونه بذري که شامل يک ميليارد و ۱۰۰ ميليون بذر از ۳۵۰۰ گونه گياهي است از سراسر ايران جمع آوري و نگهداري شده است. اين بذرها از حدود ۴۵ هزار جمعيت گياهي در تمامي نقاط کشور جمع آوري شده و هر يک به صورت مجزا کدگذاري و نشانه گذاري شده است و در سردخانه هاي مخصوص نگهداري مي شود. به گفته او بانک ژن منابع طبيعي ايران مکاني با تجهيزات سردخانه اي و آزمايشگاهي ويژه است که براي نگهداري بلند مدت بذر و دانه گياهان طبيعي استفاده مي شود. به اين ترتيب بانک ژن منابع طبيعي، حفظ گونه هاي گياهي را که توسط انسان کاشته نمي شوند براي صدها سال تضمين مي کند تا اگر به هر دليل گياهي در طبيعت منقرض شد با استفاده از دانه هاي ذخيره شده از آن در بانک ژن بتوان آن را دوباره توليد و در طبيعت مستقر کرد.
اين مقام مسئول و پژوهشگر علوم ژنتيکي مي گويد: ما دو نوع سردخانه داريم. در يکي از سردخانه ها بذرها را در دماي منفي ۱۸ و در ديگري در دماي مثبت ۴ درجه سانتي گراد نگهداري مي کنيم. سردخانه اول امکان نگهداري بذرها را تا صدها سال آينده مي دهد و سردخانه دوم براي تبادل بذر در داخل و خارج کشور است و چنانچه محقق يا دانشجويي و يا مرکز تحقيقاتي در ايران و خارج از کشور نياز به بذر گونه خاصي داشته باشد از اين سردخانه بذرها تبادل مي شود.
او مي گويد: هدف ما از اعلام فراخوان قبول سرپرستي بذر گياهان، در وهله اول دعوت مردم به مشارکت در حفظ طبيعت و افزايش آگاهي و حساسيت آنها نسبت به گياهان پيرامون شان و در گام بعدي تامين بخشي از بودجه اين پروژه بزرگ است که تقريباً در بسياري از باغ هاي گياه شناسي جهان مردم در اين بخش مشارکت فعال داشته و دارند.
صالحي تاکيد مي کند: متاسفانه تابه امروز مردم ما بيشتر فقط از گياهان برداشت کردند و کمتر نسبت به حفظ و مراقبت از آنها و تجديد حيات شان حساسيت نشان دادند براي همين است که وقتي به کوهستان ها براي جمع آوري بذر مي رويم به سختي موفق به جمع آوري بذر گياهان مي شويم چون قبل از اينکه گياه به گل يا بذر برسد اگر گياه مورد نظر خوراکي و دارويي و زينتي باشد مثل کرفس و ريواس و لاله واژگون چيده شده يا اگر غير خوراکي باشد توسط دام تا سر حد ريشه چريده و نابود شده است.
او مي گويد: در بانک ژن، از هر گونه بايد بيش از ۶۰۰۰ هزار بذر داشته باشيم تا بتوانيم مطمئن باشيم که تنوع خوبي از ژن ها را در آينده خواهيم داشت در غير اين صورت گونه اي که بذرش زير ۶۰۰۰ باشد به لحاظ ژني تنوع بالايي ندارد و ما سعي کرديم اين قاعده را حتماً رعايت کنيم.
او مي افزايد: بسياري از مردم و مسئولان فکر مي کنند گياهي که خورده نمي شود يا جنبه دارويي ندارد هيچ ارزشي ندارد. در حالي که بسياري از اين گياهان امروز شايد مصرف خوراکي، دارويي و صنعتي شان کشف نشده باشد و در آينده بتوانند انقلابي را در صنعت غذا و دارو ايجاد کنند علاوه بر اين هر گياهي با هر نوع گل و رنگي که باشد ارزش زيستي و حفاظتي بالايي دارد و مانع فرسايش خاک مي شود و نبايد از ارزش هاي متعدد زيستي اين گونه ها غافل شويم.
رئيس بانک ژن در ادامه يادآور مي شود: متاسفانه اعتبارات محدود دولتي کفاف اين کار گسترده را نمي دهد. بانک ژن منابع طبيعي ايران فقط ۱۳ نفر پرسنل دارد و کارشناسان اين مرکز گاهي با سختي هر چه تمام حتي از جان شان مايه مي گذارند تا در صعب العبور ترين مناطق هم حاضر شده و جست و جو براي يافتن گونه اي خاص را داشته باشند. در بسياري از موارد همکاران ما به دليل نبود خودرو سازماني و باوجود اينکه حق ماموريت هم دريافت نمي کنند با خودرو شخصي در بدترين و سخت ترين شرايط آب و هوايي و منطقه اي به ماموريت مي روند تا بذر گونه هاي در خطر انقراض و کمياب را بيابند و اين سفرها هم اين گونه نيست که يک بار انجام شود، يک بار بايد در زمان گل دهي سفر انجام شود و گل مورد نظر شناسايي شود و سپس در ماه هاي بعد و زمان مشخص براي جمع آوري بذرها بروند که گاهي گرم شدن هوا و تغيير اقليم اين زمان را به هم مي ريزد و کار ما را دوچندان مي کند و دست آخر نيز وقتي به محل نشانه گذاري شده مي رويم مي بينيم اصلاً اثري از گياه و بذر نيست چون يا چريده شده يا توسط مردم از بين رفته است.
صالحي با اشاره به وضعيت بحراني رويشگاه هاي ايران مي گويد: از مردم مي خواهم از بسته هاي حمايتي بانک ژن منابع طبيعي ايران استفاده کنند و در فراخوان قبول سرپرستي يک دانه که مساوي است با نجات يک گونه، مشارکت نمايند زيرا ما در بانک ژن منابع طبيعي ايران براي نجات گونه هاي گياهي به حمايت مردم و شرکت ها و موسسات نياز داريم. با قبول سرپرستي يک بذر يا نجات يک گونه شما مي توانيد به ما کمک کنيد تا از آينده گياهان ايران حفاظت کنيم. با قبول سرپرستي يک دانه، ما در بانک ژن منابع طبيعي، به شما اطمينان مي دهيم که گونه مورد حمايت تان هيچگاه منقرض نخواهد شد.
او درباره روش هاي حمايت از بانک ژن منابع طبيعي ايران مي گويد: «حامي ايران سبز» مي تواند براي نجات يک گونه خاص که ليست آن در سايت موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور اعلام شده، با پرداخت ۲ ميليون تومان و يا يک ميليون تومان نجات گونه مورد نظر خود را تضمين کند و به ازاي آن يک گواهي تمام رنگي با عکس گونه اي که سرپرستي اش را به عهده گرفته دريافت کند.
ما در اين بسته ها براي هر نوع طبقه اجتماعي بسته حمايتي تعريف کرده ايم يعني اگر کسي وسع مالي بالايي ندارد مي تواند با نام « حامي زادگاه من » به انتخاب خودش يکي از گونه هاي گياهي زادگاهش را با پرداخت ۲۰۰ هزار تومان مورد حمايت قرار دهد و يا با قبول سرپرستي يک بذر از ليست اعلام شده ما، با پرداخت فقط ۳۰ هزار تومان به نام <حامي فردا> از گياهان اين سرزمين حمايت و حفاظت کند.
او تاکيد مي کند: بانک ژن منابع طبيعي ايران، کشتي نوح ماست و ايستگاهي براي نجات گونه هاي گياهي است و افراد مي توانند حتي در موقعيت ها و مناسبت هاي مختلف که مايل هستند مثل هديه تولد، هديه سالگرد ازدواج، عيدي، هديه عروسي و يا فارغ التحصيلي با نجات يک گونه روح خود و فرزندانشان را تلطيف نمايند. در قبال قبول سرپرستي يک بذر، يک گونه از زادگاهشان و يا نجات يک گونه يک گواهي تمام رنگي به نام خود و يا کسي که مي خواهند هديه را به او بدهند، دريافت کنيد.
در فهرست گونه هاي حمايتي بانک ژن منابع طبيعي ايران که در سايت موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور منتشر شده نام گياهان در خطر انقراض و کميابي چون ارس و سرخدار هم ديده مي شود. در کنار اين درختان که رويشگاهشان در شمال ايران در معرض نابودي است گل هاي وحشي زيبايي از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب ايران همچون بابونه، سيريش، شکرتيغال، شقايق و انواع گل هاي زيباي کوهستاني و دشتي و جنگلي ايران معرفي شده است.
پس حال که طبيعت مان را تا سرحد نابودي رسانده ايم بد نيست حداقل به اندازه پول يک پيتزا هم که شده، سهم طبيعت را کنار بگذاريم و ناجي يکي از گونه ها و بذرهاي گياهان کشورمان شويم تا شايد فرزندان مان در يک قرن آينده همچون ما شانس اين را داشته باشند که طبيعت ايران را همچنان سبز و رنگي و زيبا ببينند. با قبول سرپرستي هر بذر، نام شما به عنوان طرفدار نجات گونه ها در بانک ژن منابع طبيعي ثبت مي شود و شما به مراسم سالانه «نجات گونه ها» در بانک ژن منابع طبيعي، موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور دعوت مي شويد. علاوه بر اين نام شما در قسمت گونه هاي حمايت شده و معرفي حاميان وبگاه بانک ژن منابع طبيعي درج شده و تاريخ محيط زيست ايران هرگز مشارکت فعال و مسئولانه تان را در اين حرکت سبز در حفاظت از محيط زيست کشور از ياد نخواهد برد.

روزنامه ايران، شماره ۶۰۵۹ به تاريخ ۳۰/۷/۹۴، صفحه ۱۷ (محيط زيست)