دیرینه و دورنمای طب سنتی و مکمل در گناباد

سازمان جهاني بهداشت (WHO) در سال ۱۹۸۷ ميلادي طب سنتي را «مجموعه تمامي علوم نظري و عملي که در تشخيص طبي، پيشگيري و درمان بيماري هاي جسمي، ذهني يا ناهنجاري هاي اجتماعي به کار مي رود و بصورت گفتاري يا نوشتاري از نسلي به نسل ديگر انتقال يافته باشد» تعريف کرده است. اين سازمان ترويج طب سنتي را با توجه به سه اصل کل نگري، ارتباط با فرهنگ و باورهاي مردم و ارزان و در دسترس بودن ضروري مي داند. بر اساس تعاريف جديدتر، طب سنتي (Traditional Medicine) مجموعه اي از دانش، مهارت و شيوه هاي مبتني بر نظريه ها، باورها و تجارب بومي در فرهنگ هاي مختلف است و چنانچه اين طب جزئي از سنت يا طب رايج يک کشور نباشد به آن طب مکمل (Complementary Medicine) و يا جايگزين (Alternative Medicine) مي گويند؛ درحال حاضر رويکرد جهاني بزرگان طب به سوي يکپارچگي دانش پزشکي، (Integrative Medicine) يعني طب جامع و تلفيقي در دو عرصه خدمات باليني و بهداشتي براي پيش گيري و درمان و افزايش کيفيت زندگي مردمان است.

طب سنتي ايران (Persian Traditional Medicine) مي تواند در کنار روش هاي درماني نوين به کارآيي و اثربخشي نظام مراقبت سلامت بيافزايد. دانش اين مکتب از دو بخش طب نظري و طب عملي تشکيل مي شود؛ طب نظري از بخش هاي امور طبيعيّه، اسباب و علل، دلايل و علائم و تدابيرشش گانة سلامتي پزشکي ايراني يا حفظ الصحه (۱- آب و هوا ۲- خوراکيها و نوشيدنيها ۳- حرکت و سکون ۴- خواب و بيداري ۵- نگاهداشت مواد لازم و دفع مواد زائد ۶- حالات روحي و رواني يا اعراض نفساني) تشکيل شده است و طب عملي به ترتيب از بخش هايي که شامل بکارگيري تدابير شش گانة سلامتي (حفظ الصحه) و معالجات است که به ترتيب از درمان با غذا، درمان با داروهاي تک (مفرده) گياهي، حيواني و معدني و سپس داروهاي  ترکيبي و دستکاري (اعمال يداوي) مانند انواع غمز، حجامت، رگ زدن (فصد)، مشت و مال (ماساژ يا دلک) داغ کردن (کيّ) و جراحي هاي گوناگون و ترکيبي از همه اينها، تشکيل شده است. پزشکي ايراني در پيوندي با تاريخ اين سرزمين، قدمتي بيش از ده هزار سال دارد.

گناباد از جمله شهرهاي کهن ايران زمين است که شواهد برجاي مانده حکايت از زندگي انسان در دوران پيش از تاريخ در اين ناحيه دارد که با وجود آثار باستاني متعدد مثل تپة شش هزار سالة حصار در کنار شهر متروک عمراني و ذکر نام گناباد و اطراف آن در شاهنامه فردوسي در جنگ ۱۱ رخ مربوط به دوران اساطيري  و وجود بيش از ۴۰۰ کاريز (قنات)  از جمله عميق ترين کاريز جهان يعني کاريز قصبه با داشتن عمق مادر چاهي ۳۰۰ متري و قدمتي قبل از دوران هخامنشي، به حق شهر کاريزهاي کهن نام گرفته است. گناباد از فرهنگي بسيار غني همانند ديگر شهرهاي خراسان بزرگ برخوردار است که برخي از آن عبارتند از: گويش اصيل فارسي، آداب و رسوم محلي همچون خمير نوروز، شيره پزي و کف زني، توت تکاني و…، موسيقي محلي، کشاورزي و باغ هاي سنتي با محصولاتي همچون انگور، انجير، بادام، انار، توت و… که به عنوان بهترين ميوه ها از ديدگاه طب ايراني شناخته شده است و کاشت سبزي هايي همچون نعنا، گشنيز، شويد، جعفري، حلبه (شنبليله) و…که خاصيت غذايي و دوايي دارند، غذاها و فرآورده هاي محلي همچون نان هاي محلي، مرباها، رب ها، شيره و شربت هاي ميوه هاي مختلف همچون انگور، روغن گيري سنتي و غذاهايي که خاصيت دوايي دارد که از جمله آن نخودآب با خروس جوجه، اشکنه گشنيز، آش برنج و آلو، خرفه گي و… به همراه طب فولکلوري غني و شيوه زندگي مبتني بر تدابير شش گانه نگاهداشت سلامتي در پزشکي ايراني و معالجاتي مبتني بر آن، در فرهنگ اين مردم نهادينه شده است که متاسفانه در ساليان اخير کمرنگ گرديده است؛ علاوه بر عطاران، رگزن ها (فصاد)، رگ گيرها، دلاک (ماساژور) و کساني که داغ (کيّ) مي کرده اند و در اين شهر وجود داشته اند. حکيمان برجسته اي نيز وجود داشته اند که يکي از برجسته ترين آنها، زنده ياد ملامحمد جعفر طبيب بيلندي معروف به مجد اشراف است که شهره خاص و عام بوده است؛ از پزشکان معاصر به افرادي همچون زنده ياد پروفسور دکتر ابوالقاسم پاکدامن و دکتر سيد محمد حائري روحاني مي توان اشاره نمود که به طب تلفيقي يعني ترکيبي از طب سنتي و طب رايج معتقد بوده اند و آن را در درمان بيماران به کار مي برده اند.

گناباد طبق تقسيمات اقليم هاي هفت گانه در قديم از اقليم چهارم است. ابتداي اقليم چهارم جايي است که طول روز در آن ۱۴ ساعت و ربع مي باشد و در گناباد بلندترين روزهاي سال به ۱۴ ساعت و ۲۰ دقيقه مي رسد. شهرستان گناباد در طول جغرافيايي ۵۸ درجه و ۴۱ دقيقه و عرض جغرافيايي ۳۴ درجه و ۲۱ دقيقه در ۳۰۰ کيلومتري شهر مشهد و در استان خراسان رضوي قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دريا ۱۱۰۵ متر که بلندترين و پست ترين نقاط شهرستان به ترتيب ۲۸۳۵ و ۸۵۰ متر از سطح دريا مي باشد. آب و هواي گناباد به لحاظ قرار گرفتن در حاشيه کوير گرم و خشک و اختلاف درجه حرارت در شب و روز زياد مي باشد. متوسط بارندگي ۱۴۲/۴ ميلي متر در سال، متوسط رطوبت ۴۱ درصد و متوسط تبخير ماهانه ۶/۱۷۷۲ ميليمتر مي باشد. اقليم منطقه  جزو مناطق خشک و نيمه بياباني است ولي از سه ناحيه کوهپايه اي جنوب و جنوب غربي و نواحي دشت و ناحيه هايي شامل نمک زارها و شن زار هاي حاشيه کوير تشکيل شده است. پوشش گياهي استپي با غالب گياهان بوته اي نظير درمنه و گياهان شورپسند در ناحيه نمک زارها در مجاورت کال شور وجود دارد؛ علي رغم تراکم کم، تنوع گياهان در گناباد زياد است و تخمين زده مي شود بيش از ۲۰۰ گونه گياه دارويي در اين منطقه به صورت خودرو مي رويد که برخي همانند چبله (نوروزک) منحصر به فردند و از جملة آن به شاه تره، آويشن، خرفه، پونه، بو مادران، بارهنگ، باديان (رازيانه)، خوردونه (زنيان)، زيره کوهي (زيره سياه)، کلپوره، ختمي، بادرنجبويه، خاکشير، نان کلاغ (پنيرک)، بلغست (قنابري) و … مي توان اشاره نمود. همچنين تعدادي از گياهان دارويي در گناباد کشت مي شود؛ از مهمترين آنها زعفران، سماق، کنجد، کراويا (زيره سبز) و… مي باشند که زعفران و سماق توليدي در گناباد از لحاظ کيفي و کمي در ايران و جهان در بالاترين سطوح قرار دارد.

در حال حاضر ۱۲ مرکز آموزش عالي در گناباد موجود است بطوريکه از هر ۴ نفر جمعيت، يک نفر دانشجو در اين شهر وجود دارد و آن را به شهري دانشگاهي تبديل کرده است. يکي از بزرگترين و ريشه دارترين دانشگاه هاي اين شهر و استان هاي خراسان، دانشگاه علوم پزشکي گناباد مي باشد؛ اين دانشگاه با حدود ۳۰ سال سابقه در حال حاضر ۴ دانشکده مستقل  با ۲۳ رشته در مقاطع دکتراي تخصصي پژوهش محور، دکترا، کارشناسي ارشد و کارشناسي و کارداني حدود ۱۴۰۰ دانشجو و ۷۸ عضو هيئت علمي مشخص مي شود. وجود مرکز تحقيقات توسعه اجتماعي و ارتقاي سلامت، مرکز تحقيقات عوامل اجتماعي موثر بر سلامت، مرکز تحقيقات سلامت زعفران و گياهان دارويي، مرکز رشد فناوري گياهان دارويي و تجهيزات پزشکي، واحد آمار، رايانه، مشاوره پژوهشي، امور بين الملل، علم سنجي و نشريات علمي پژوهشي معتبر به نام هاي افق دانش، پژوهش وسلامت و سير دانش، کميته تحقيقات دانشجويي و پايگاه عرضه اطلاعات پزشکي و کتابخانه مرکزي با ۴۰۰۰ متر مربع فضاي فيزيکي منحصر به فرد در کشور از لحاظ منابع و فضا به عنوان زير مجموعة معاونت تحقيقات و فناوري دانشگاه علوم پزشکي بستر مناسبي جهت عرضه اطلاعات پزشکي، پژوهش و فناوري در اين دانشگاه را فراهم کرده است که تنها يکي از دستاوردهاي آن، حاصل بيش از ۳۰ پژوهش است که در اولين همايش بين المللي طب سنتي و مکمل در مشهد پذيرفته شده است.

با توجه به وجود مرکز تحقيقات کشت گياهان دارويي و زعفران جهاد کشاورزي گناباد، گروه زراعت و دانشجويان کارشناسي و کارشناسي ارشد و دکتراي کشاورزي در دانشگاه آزاد گناباد و هرباريوم آن با داشتن بيش از ۲۵۰۰ نمونه گياه، گروه مهندسي گياهان دارويي و معطر و پذيرش دانشجو در  اين رشته در دانشگاه آموزش عالي گناباد و همچنين مراکز وابسته به دانشگاه علوم پزشکي گناباد، در صورت توجه و حمايت مسؤولين و سياستگذاران، مديريت کلان در شهر، مديريت اراضي و منابع آب، علي رغم خشکسالي ۱۶ ساله در کشور مي توان گناباد را به عنوان شهري که در آن گياهان دارويي از مرحله کشت تا تبديل آن به فرآورده و تجاري سازي صورت بگيرد معرفي کرد که علاوه بر درمان بيماران  و توليد دارو و فرآورده هاي گياهي، اشتغال زايي و درآمد زايي براي مردم منطقه بدنبال داشته باشد و اين شهر به عنوان نمونه جهت ساير شهرهاي کشور که اين پتانسيل را دارند معرفي گردد.

نگارش: دکتر حسین محمدزاده مقدم

منبع: گناپا